Kastelen, buitenplaatsen en forten in Altena


Kastelen en buitenplaatsen

In de Kastelenlexicon zijn diverse kastelen en versterkte huizen opgenonomen die liggen in het Land van Heusden en Altena. De Kastelenlexicon verstaat onder kasteel een gebouw van voor 1600 dat de functies van verdedigbaarheid en bewoonbaarheid combineert.
Hendriks heeft een overzicht opgesteld van "kastelen" in het land van Heusden en Altena (J.P.C.A. Hendriks, Archeologie en bewoningsgeschiedenis van het Land van Heusden en Altena, 1990, pag. 130).

plaats: Aalburg
naam: heuvel in de Kolkenwaard
soort: motte
datering: 12e eeuws?
huidige toestand:
nr. Hendriks: 15
nr cchin: 1974

plaats: Aalburg
naam: Kraaijeveld
soort: ridderhofstad
datering: belening in 1431 genoemd
beschrijving in 1749: Onder Aalburg legt het Oud Adelyk Huis Kraaienveldof Kreienveld in digt Geboomte en Haagen. Het Gebouw is vierkant, met twee Huisgevels op de zyden, en eenen vlak van vooren, onder welke de Ingang is. Hier toe nadert men langs een houten Brug, over de Graft, die het Huis omringt.
huidige toestand: gesloopt tussen 1650-1830
nr. Hendriks: 6
nr cchin: 0210

plaats: Aalburg, Katalijnestraat 2
naam: Stenen Camer
soort:
datering: bakstenen waarschijnlijk 15e eeuws
huidige toestand:
nr. Hendriks: 10
nr cchin: 0213

plaats: Almkerk (Emmikhoven)
naam: De Laagt
soort:
datering: waarschijnlijk 12 eeuws
huidige toestand:
nr. Hendriks: 102
nr cchin: 0556

plaats: Almkerk, achter Bloemweg 13
naam: Wielenstein
soort: versterkt huis
datering: eind 14e eeuw
huidige toestand:
nr. Hendriks: 118
nr cchin: n.v.t.
genoemd in: REPERTORIUM OP DE LENEN VAN DE HOFSTEDE ALTENA, 1232-1650, door J.C. Kort
78. Twee paar oude zwanen en de jongen voor het huis Wielestein, behorend aan de leenman, en een geigerbos, waar hij wil, in de Wielgracht.
1-5-1496: Mr. Jan van Schoonhoven, ambachtsheer van Uitwijk, A fol. 89.

plaats: Almkerk, Altena's Laantje 3
naam: Altena
soort: kasteel
datering: waarschijnlijk 12 eeuws
beschrijving in 1749: Ten Noordoosten en niet verre van het Dorp ziet men den ruigbegroeiden Heuvel, op welken weleer het Slot der Heeren van Altena gestaan heeft. Men is gewoon het zelve in den Landkaarten aan te wyzen; hoewel 'er, sedert de Verwoesting door Hertog Albrecht van Beieren, niets meer van overig was dan twee groote tienkante Toorens, waar van de laatste, in den jaare 1678, of, volgens anderen, in den jaare 1680, weggeruimd is; zo dat er thans niet anders dan eenige Grondslagen en Holen van te vinden zyn. Het is zekerlyk onder de Kasteelen in Holland geen der minsten geweest, en men wil dat het ook gediend heeft voor een Tolhuis. De Heuvel verleent een aangenaam gezigt over het gantsche Land van Altena, en is tegenwoordig op den kruin in het ronde zeer fraai met Lindeboomen beplant. Hy behoort in eigendom aan den Heere Martinus van Barneveld, Vryheere van Noordeloos enz.
huidige toestand: de motte is nog aanwezig
nr. Hendriks: 99
nr cchin: 1971

plaats: Almkerk, Woudrichemseweg 38
naam: Klootwijk
soort: adelijk huis
datering:
huidige toestand:
nr. Hendriks: 126, echter niet opgenomen in zijn kastelenlijst
nr cchin: 0179

plaats: Andel, Hofflaan 21
naam: Het Hof
soort: huis
datering: waarschijnlijk 17e eeuw (Hendriks), waarschijnlijk 15e eeuws (de Kloe)
huidige toestand: gesloopt tussen 1932-1938, twee hekpijlers staan nog lans de Hoge Maasdijk
nr. Hendriks: 103
nr cchin: 0166

plaats: Babyloniënbroek, Broeksestraat 13
naam: Uithof van Berne
soort: versterkt huis
datering: waarschijnlijk tweede helft 14 eeuw
huidige toestand:
nr. Hendriks: 17
nr cchin: 0289

plaats: Drongelen
naam: Gansoyen
soort: kasteel
datering: omstreeks 1334 of 1360 gebouwd, gesloopt 1511, in 1515 herbouwd
huidige toestand: in 1829 vrijwel geheel gesloopt behalve een toren, fundamenten van het kasteel zijn verwijderd in 1891 bij de aanleg van de Bergsche Maas
nr. Hendriks: 21
nr cchin: 0207

plaats: Drongelen
naam: Eemer
soort:
datering:
huidige toestand:
nr. Hendriks: n.v.t.
nr cchin: 0555

plaats: Dussen, Binnen 1
naam: kasteel Dussen
soort: kasteel
datering: voor 1330, herbouwd 1387-1393
beschrijving in 1749: De Ambagtsheer van Munsterkerk (...) heeft een schoon Slot of Kasteel, ’t welk egter op den grond van Muilkerk staat. Het heeft twee sierlyke Toorens, waar van de eene Rond en de andere Vierkant is. Dit Huis is met verscheide Gevels opgebouwd, met een fraaie gedekte Poort en een ruime Voorburgt, rondsom met een schoone Vyver of Graft om waterd; ook is het met fraaie Laanen, Lusthoven en Plantaadjen versierd. Het werdt door Walraven van Gent van Oyen in het begin der zeventiende Eeuwe meerendeels in deezen aanzienlyken stand gebragt, wanneer het, door Oorlogen en andere toevallen, ten ondergang neigde. De Heer van Munsterkerk rekent het Recht van Hooge Heerlykheid over dit Slot te bezitten, waar toe ook de noodige Gevangenhuizen en Boeien voorhanden zyn.
huidige toestand:
nr. Hendriks: 79
nr cchin: 0146

plaats: Genderen, Kelderstraat / Hoofdstraat 30
naam: Luitendaal
soort: slot
datering: waarschijnlijk tweede helft 15e eeuw
huidige toestand: rond 1700 gedeeltelijk afgebroken
nr. Hendriks: 45
nr cchin: 0557

plaats: Giessen, Burgstraat
naam: 't Huys Giessen
soort: kasteel
datering: 1265
huidige toestand: vernietigd 1306
beschrijving in 1749: Te Gyzen stondt voor deezen ook een fraai Slot, waar op de Heeren van Gyzen hun verblyf hielden. Wy weeten niet by welke, gelegenheid het zelve in deeze Eeuw is weggeraakt.
nr. Hendriks: n.v.t.
nr cchin: 0838

plaats: Giessen
naam: Giessen II
soort: versterkt huis
datering:
huidige toestand: gesloopt
nr. Hendriks: n.v.t.
nr cchin: 1972

plaats: Giessen
naam: 't Zant
soort: omgrachte hoeve
datering:
huidige toestand:
nr. Hendriks: n.v.t.
nr cchin: 0837

plaats: Giessen, Hoge Maasdijk
naam: Reigerbosch
soort: omgrachte adelijke woning
datering: waarschijnlijk 17e eeuw?
huidige toestand: gesloopt rond 1840
nr. Hendriks: 125
nr cchin: 0875

plaats: Heusden
naam: kasteel
soort:
datering: omstreeks 1200, herbouwd 1330
huidige toestand:
nr. Hendriks:
nr cchin: 2862

plaats: Meeuwen, Kasteellaan 3
naam: kasteel Meeuwen
soort:
datering: tussen 1334 en 1360, rond 1845 nieuw kasteel gebouwd dat is afgebrand in 1936, daarna herbouwd in nieuwe stijl.
beschrijving in 1749: Niet verre van de Kerk en het Dorp, vindt men het oud Adelyk Slot der Heeren deezer Plaats, het Huis te Meeuwen geheeten. De Ridder Jan van Drongelen volbouwde het in den jaare 1360 (f), en het is sedert genoegsaam in denzelfden stand gebleeven. Het is een groot Gebouw, zonder Tooren, van binnen met ruime Zaalen, en gemaklyke Vertrekken doortimmerd. Het staat rondsom in breede Graften, met een Voorburgt, insgelyks rondsom in het Water. Het hoog Geboomte en andere Lustplantaadjen omsingelen het op eene aangenaame wyze.
huidige toestand: na 1936 herbouwde kasteel is nog aanwezig.
nr. Hendriks: 55
nr cchin: 0288

plaats: Rijswijk, Rijswijksesteeg 8
naam: het slotje
soort:
datering: omstreeks 1300
beschrijving in 1749: Even buiten het Dorp, beneden den Dyk, landwaards in, staat het Huis te Ryswyk, 't welk altyd, gelyk noch, aan de Heeren der Plaatse behoord heeft. Het is een vierkant Gebouw, met een ronde bemuurde Voorplaats, rondsom uit een breede Graft opgetimmerd, ten deele oud en ten deele vernieuwd, doch het heeft zeer oude Grondslagen, en rondsom zyne Beplantingen, Tuinen en Dreeven.
huidige toestand:
nr. Hendriks: 137
nr cchin: 1975

plaats: Rijswijk, 150m ten westen van het slotje
naam:
soort: motteburcht
datering: waarschijnlijk 12 eeuws
huidige toestand:
nr. Hendriks: 136
nr cchin: n.v.t.

plaats: Sleeuwijk
naam: Roversnest en De Roef
soort: omgrachte hoeve
datering:
huidige toestand:
nr. Hendriks: 93, echter niet opgenomen in zijn kastelenlijst
nr cchin: 0560

plaats: Uitwijk, naast Hoefpad 13
naam: Uitwijkse heuvel / Alversbergje
soort: motteburcht
datering: waarschijnlijk eind 11e eeuw
huidige toestand: motte geslecht rond 1915
nr. Hendriks: 147
nr cchin: 0165

plaats: Uitwijk
naam: Cronenburg
soort:
datering: waarschijnlijk 13e eeuws
huidige toestand:
nr. Hendriks: 148
nr cchin: n.v.t.

plaats: Veen
naam: Stenen Huis
soort:
datering:
huidige toestand:
nr. Hendriks: n.v.t.
nr cchin: 1976

plaats: Veen, Mussentiend 13
naam: Mussentiend / Hardenberg
soort: motte
datering: onbekend
huidige toestand:
nr. Hendriks: 68
nr cchin: 0209

plaats: Werkendam
naam: De Burgt
soort:
datering: voor 1400, verwoest in 1401, opnieuw opgetrokken in 1628
beschrijving in 1749: Voorheenen stondt hier een deftig Slot, het welk, in den jaare 1401 , door den Heer Jan van Arkel, die tegen Hertog Albrecht van Beieren, of liever tegen zynen Zoone Willem Graave van Oosterwant oorloogde, werdt afgebrand (h). Wy hebben niet kunnen ontdekken of het, sedert dien tyd tot op den jaare 1628, weder hersteld is, doch ontrent dien jaare, werdt het door Jonkheer Henrik van Eck, aan wien het door Huwlyk met een Dogter uit den Huize van Bronkhorst gekomen was, weder opgebouwd (i), met een hoogen Trapgevel en dikken Tooren, boven met Borstweeringen en Kanteelingen voorzien.
huidige toestand: gesloopt 1841
nr. Hendriks: 88
nr cchin: 0164

plaats: Werkendam, Tol
naam: Muilwijk
soort: ridderhofstad
datering: waarschijnlijk vierde kwart 13 eeuw
huidige toestand: gesloopt (waarschijnlijk rond 1550)
nr. Hendriks: 91
nr cchin: 0163

plaats: Wijk
naam: Bergstraat
soort: motte
datering: waarschijnlijk 12 eeuws
beschrijving in 1749: Hier naby ziet men op een Heuvel, die met ruigte begroeit is, het verbrande Overschot van het Oud Adelyk Slot Op den Berg. Het bestaat uit dikke Puinbrokken: wel eer heeft het, volgens een Oud Regt, tot een Vryplaats gestrekt voor eenen Manslagter. Een der laatere Bezitters heeft zig, voor omtrent t'zestig jaaren van dat Regt bediend, ten voordeele van twee Edelluiden, die een neêrlaag gedaan hadden en hier hun toevlugt namen.
huidige toestand:
nr. Hendriks: 76
nr cchin: 0203

plaats: Wijk
naam: De Munnikenhof
soort: uithof
datering:
beschrijving in 1749: Een Oud Overblyfsel van het Klooster der Tempelieren, dat hier wel eer gestaan heeft. Het is nu niet anders dan een vervallen Voorpoort, en eenig ander Grof Muurwerk.
huidige toestand:
nr. Hendriks: 70, echter niet opgenomen in zijn kastelenlijst
nr cchin: 0558

plaats: Wijk
naam: Stenen Huis
soort:
datering:
huidige toestand:
nr. Hendriks: n.v.t.
nr cchin: 1977

plaats: Wijk, Veldstraat
naam: Kronenburg
soort: slot
datering: circa 1390
beschrijving in 1749: Het oude Huis Kraanenburg, doorgaans Kroonenburg genoemd, vertoont zig, mede niet verre van hier.
huidige toestand:
nr. Hendriks: 74
nr cchin: 0211

plaats: Wijk, Veldstraat
naam: Wijkenstein
soort: kasteel
datering: onbekend
beschrijving in 1749: Het Huis Wykerstein is een oud zwaar Gestigt, met een dikken vierkanten Tooren, en eenigeronde Hangtoorens. Het Gebouw staat, met zyn grof Muurwerk, rondsom in een diepe Graft, die met Laanen en Hoven omringd is. Hier nevens legt het Adelyk Huis Eikenstein.
huidige toestand: 1850 gesloopt
nr. Hendriks: 73
nr cchin: 0283

plaats: Wijk, Veldstraat
naam: Eikenstein
soort: edelmanshuis
datering: onbekend
beschrijving in 1749: Adelyk Huis Eikenstein, dat nieuwer van Gebouw is, en met een sierlyk Koepeltoorentje voorzien, met Slagklok en Uurwyzer.
huidige toestand:
nr. Hendriks: 72
nr cchin: 0205


Forten en verdedigingswerken

In het Land van Heusden en Altena liggen diverse forten en verdedigingswerken.

plaats: Giessen, Giessensesteeg 2
naam: fort Giessen
datering: 1878-1881, onderdeel van de Nieuwe Hollandse waterlinie

plaats: Nieuwendijk, Kildijk 143
naam: fort Bakkerskil
datering: 1877-1880, onderdeel van de Nieuwe Hollandse waterlinie

plaats: Sleeuwijk
naam: Muggenschans
datering: rond 1600
beschrijving in 1749: De Landkaarten bewaaren noch de geheugenis van een Sterkte, de Muggeschans geheeten, die in den Spaanschen Oorlog aan het Veer plagt te leggen, doch deeze Schans is geheel verdweenen.

plaats: Werkendam, Het Fort 2-17
naam: fort Steurgat
datering: 1881-1882, onderdeel van de Nieuwe Hollandse waterlinie

plaats: Werkendam, Tol 8a
naam: fort Altena
datering: 1847 bomvrije toren, 1878-1880 uitbreiding tot bastion, onderdeel van de Nieuwe Hollandse waterlinie

plaats: Werkendam, Tol
naam: schans
datering: circa 1600
beschrijving in 1749: Op deezen Dyk lag in den Spaanschen Oorlog mede een Schans, waar van noch zigtbaare Overblyfsels gevonden worden. Zy heeft ook den naam aan den byleggenden Polder gegeven.

plaats: Woudrichem
naam: vesting Woudrichem
soort:
datering: wallen met bastions 1583-1587, sinds 1672 onderdeel van de Oude Hollandse waterlinie
beschrijving in 1749: De Stad legt genoegsaam in 't vierkant, met haare Wallen tegen den Stroom der Merwe aan. Zy is, naar de hedendaagsche wyze, net versterkt, met aarden Bolwerken, en een diepe Graft voorzien, om welke een goede Kontrescharp gelegd is, omringd met een andere Watergraft. Ook is de geheele Stad onlangs genoegsaam rondsom met Palissaden bezet. Drie Poorten zyn 'er, voor eene derwelken naar de Landzyde een groot Ravelyn legt. De andere komt uit op den Maasdyk naar den kant van Loevestein. Hier legt mede een Ravelyn tusschen de twee Bruggen, en buiten de tweede Brug is een Lunet, met eenige mindere Werken. De derde Poort heeft haaren uitgang op het Hoofd, dat wel eer ver in de Merwe Plag uit te stecken, maar nu niet boven de twintig Voetstappen buiten de Poort reikt: zelfs zou het gevaar loopen van in 't kort weg te spoelen, indien het niet met zwaare onkosten door menigvuldig Ryswerk, staande gehouden werdt. De Rivier heeft, voor dit Hoofd, eene diepte, die niet te peilen is.

plaats: van Giessen via Uitwijk naar Almkerk
naam: linie WOI
soort: loopgraven en groepsschuilplaatsen
datering: 1914

plaats: van Woudrichem naar Werkendam
naam: linie WOII
soort: bunkers
datering: 1939


N.B. de beschrijvingen uit 1749 zijn ontleend aan: Isaak Tirion, Hedendaagse Historie of tegenwoordige staat van alle volkeren, XVIIde deel. Vervolgende de Beschrijving der Vereenigde Nederlanden en wel in ’t byzonder van Holland, 1749, pag. 280-356.

Deze website gebruikt cookies.