Herkomst van het geslacht Altena

De herkomst van het geslacht Altena is niet duidelijk. Er zijn verschillende theoriëen, die geen van alle met harde bewijzen kunnen worden onderbouwd.

Eerste vermelding van heren van Altena? 1021

Van de Vasallen en leenmannen der Kerke van Utrecht onder Bisschop Adelbold, den 2. January 1021.
(…) dat voer my geommen syn enighe vasallen ende Leenmannen des Kercs van Wtrecht, versoekende an mi hoer lenen ende hebben mi getoent brieven mynre Voersaten Biscoppen van Wtrecht inhoudende wat goeden ende Landen si ende hoer Ouders van der Kercken van Wtrecht te lenen houdende syn, ende dye gesien ende gevisiteert hebbende, hebbe ic die in scrifte doen stellen als hier na volcht.
(…)
Die grave van Cleve dye is des Biscops Meister Camerling, ende hout van den Sticht te lenen die Graefscap van Teysterbant, dat is een deel van Tyelreweert, ende wat in dye Betue ende heel Bommelreweert, dat nu al Gelre toe behoert, ende noch hout hi dat Lant van Hoesden mitter Borch en Stede, ende dat lant van Altena mittet Slot ende Stede van Woudrichem.
(…)
Die Grave van Teysterbant hylt syn Graefscap van Sticht te lenen, want een Graven van Cleve plachte van den Sticht te houden, ende dye Grave van Teysterbant was gecomen van enen jonger Broeder van Cleve. Die Here van Altena hilt syn Heerlicheit eerst te leen van den Sticht, nae van Cleve, ende daer nae van Hollant.
N.B. Van Mieris wijst erop dat de Nederlandse vertaling veel verschillen vertoont met, en wijdlopiger is dan de Latijnse tekst. Hij wijst erop dat de Latijnse tekst ook niet origineel is, maar een latere beschrijving.
Van Mieris I, 1753, p. 59-61
In de Latijnse tekst luidt de hierboven als tweede aangehaalde paragraaf:
"Item Comes Clivensis est liber feodalis Ecclesie Trajectensis, & tenet in feodum in pago Batua in superiori parte super Renum, magnam partem terrarum & manforum cum casis, dominibus, mancipiis, pratis, campis, pascuis & ex alio latere Reni, & in aliis quibusdam locis, terras, casas mansos & domos, silvas, campos. Item Woudrichem cum agris & campis, cum aquis, aquarum decursibus & justiciis, qui vocatur & est Camerarius Episcopi Trajectensis."
In die tekst wordt Altena dus niet genoemd. In de eerdere Latijnse tekst komt de hierboven als derde aangehaalde paragraaf niet voor.

Welvaarts, 1890

Welvaarts stelt dat Bertha, vrouwe van Blaarthem, de moeder was van Dirk I van Altena.
Th.Ign. Welvaarts, Geschiedenis van Bladel en Netersel naar de archieven van Postel's abdij, 1890, p. 15

Klaversma, 1978

Klaversma stelt de naam Altena is ontstaan uit een geografisch begrip. In 966 wordt gesproken over "in comitatu Testrebansi super fluvio Huoltena", waaruit volgt dat er een rivier stroomde die Huoltena heet. De naam van de rivier kan op de streek zijn overgegaan. Klaversma acht het echter waarschijnlijker dat het gebied Holtenaay - waterig bosland - heette, wat in Latijn als Altena werd geschreven. Het testament van Willem I van Horne spreekt over zijn kasteel in Altena.

Klaversma suggereert dat Dirk van Uytwijk en Dirk I van Altena misschien dezelfde persoon zijn. Hij acht het hoogst waarschijnlijk dat de Van Altena's van de heren Van Uytwijk afstammen.
Taede Klaversma, 'De geslachten van Altena en Horne tot ca.1300', in: Publications de la Société Historique et Archéologique dans le Limbourg 114 (1978) 7 - 61

Schenkingen door Dirk III van Altena

Uit de schenkingen aan kerkelijke instellingen door Dirk III van Altena blijkt dat de van Altena's bezit hadden ver buiten Almkerk. Uit het artikel van Klaversma is ontleend:

Als dit op een kaart van GoogleMaps wordt weergegeven, dan blijkt dat het steeds gaat om goederen onder in Brabant, in Limburg en in België. Niet duidelijk is of er verder naar het noorden geen schenkingen hebben plaatsgevonden, of dat het archiefmateriaal daar verloren is gegaan.