Aardrijkskundig woordenboek van Noord-Braband, A.J. van der Aa, 1832


Selectie uit het Aardrijkskundig woordenboek van Noord-Braband uit 1832 door A.J. van der Aa betrekking hebbende op het land van Altena.

Aalburg, Dorp gem. Wijken Aalburg, kant. Heusden, arr. 's-Hertogenbosch,(3P.D., 10 M.K., 8S.D.) welks voormalig oud adelijk slot, Op den Berg genoemd, tot eene vrijplaats voor manslagers verstrekte.
Het ligt 1/4 uur ten Z. van Wijk, 1/2 uur ten N. van Heusden, en heeft eene Gereformeerde kerk. Men telt er 400 inwoners.
Dit dorp werd op den 21 Junij 1767 door eenen zwaren hagel geteisterd, die al het te veld staande koren en gewas bijna geheel verpletterde, terwijl in nagenoeg alle woningen de glazen verbrijzeld werden.
In 1809 trof het eene andere ramp, daar‚ door eene overstrooming, vergezeld van eenen hevigen stormwind, meest alle huizen beschadigd werden en sommige geheel instortten.

Alm (De) Riviertje in het land van Altena, dat 20 minuten ten N. van Genderen ontspringt, langs Waardhuizen, Emmikhoven en Almkerk stroom en, zich met de Oostkil vereenigende, de Bleek vormt.
Een gedeelte van dit riviertje ten O. van Waardhuizen wordt wegens deszelfs breedte de Wijde Alm genoemd.

Almkerk, Dorp, gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch.(3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 2 1/2 uur ten N.W. van Heusden, 1 1/2 uur ten Z. van Woudrichem, 2 uur ten N.O. van Geertruidenberg, met eene Gereformeerde kerk en 325 inwoners, ontleent zijnen naam van het riviertje den Alm dat er langsstroomt. Dit dorp heeft in 1826 veel geleden door eenen zwaren brand. Er is hier veel scheepvaart op Dordrecht en andere plaatsen, hetwlek bevens de doortogt van veerwagens dit dorp zeer veel levendigheid bijzet.

Almkerk en Uitwijk, Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch.(3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) bevattende de dorpen Almkerk en Uitwijk, benevens de gehuchten de Drie Sluizen, Nieuwendijk, Uppelschen dijk, Uppelschenhoek en Verlatendijk, met twee Gereformeerde keren en 1302 inwoners.

Altena, voormalig Slot bij Almkerk, gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, aan den Wijden Alm, werd in het jaar 1397 door Albrecht van Beijeren, Graaf van Holland, ingenomen, nadat hij het eerst met grof geschut had laten beschieten, terwijl eenige vrienden van zijnen zoon WILLEM, die tegen hem in opstand was, zich daarin genesteld hadden. Thans is dit kasteel sedert lang niet meer in wezen.

Altena (Het land van) eene zeer schoone en vruchtbare landouw, in het Noorden dezer provincie, tusschen de Merwe, de oude Maasen den Biesbosch, welke voorheen tot de provincie Holland behoorde en thans een gedeelte van het kanton Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, uitmaakt. Dezelve bevat, behalve de weinig beduidende stad Woudrichem, de dorpen Almkerk, Babilonienbroek, Dussen, Emmikhoven, Giesen, Hil, Meeuwen, Neder-Andel, Opper-Andel, Sleeuwyk en Werkendam. In het jaar 1440 onderging deze geheele streek, waar men thans eene bevolking van ongeveer 9000 zielen telt, eene zware overstrooming. Men teelt er rogge, garst, koolzaad, vlas en hennip. Het dijkbestuur van het oude land van Altena wordt door eenen dijkgraaf en eenen penningmeester uitgeoefend.

Babilonienbroek, in de wandeling veelal Broek genaamd, Dorp, gem. Meeuwen, Hill en Babilonienbroek, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) met eene Gereformeerde kerk, welker koor zeer oud moet zijn, zoodat het nog onder den‚ naam van de oude kerk bekend staat.
De ingezetenen‚ van dit dorp‚ ondergingen in 1767 veel schade door eenen vreesselijken hagel, die al het te veld staande koren en gewas, het welk veel hoop op eenen rijken oogst had gegeven, op den 21sten Junij van dat jaar, bijna geheel vernielde.
Eene andere ramp trof dit dorp door eene overstrooming, die in Januarij 1809 voorviel, waardoor hier zeven huizen en eene schuur wegspoelde, terwijl de nood zoo hoog rees , dat de kleine, nevens de kerk staande, kapel, eene maand lang ,aan negenen vijftig menschen ten schuilplaats moest strekken.


Babilonienbroeksche-polder, gem. Meeuwen, Hill en Babilonienbroek, kant. Heusden, arr.’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) staat onder het bestuur van eenen polderschout die tevens secretaris is.

Bakkerskil, de meest oostelijke Kil van den Biesbosch, welke denzelven van het vaste land scheidt.

Berheze of Bernheze, Gehucht, gedeeltelijk onder Heeswyk, gedeeltelijk onder Dinther, kant.Vechel, arr.’s-Hertogenbosch (2 P.D., 6 M.K., 1 S. D.) 1/4 uur ten N.O. van Heeswijk en even zoo ver ten N. van Dinther.
De nonnen, die, na het verbranden van de Abdij van Bern bij Heusden, in 1589 van daar gevlugt waren, en te ’s-Hertogenbosch eene schuilplaats gezocht hadden, zich in 1629, door de overgave dier stad aan de Staatschen, ook gedwongen ziende dat toevlugts oord te verlaten, hadden zich te Berheeze gevestigd, toen zij later, zich hier ook niet veilig achtende, naar Vilvoorden vertrokken.

Bern Of Beern, Buurt, gem. Herpt en Bern, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch (3 P.D., 10 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur ten N.O. van Heusden en even zoo ver ten N. van Herpt.
Men ziet hier eenige overblijfselen van eene abdij van nonnen der Praemonstratenser orde(*), welke in 1133 aldaar gesticht werd door zekeren Folcold of Folquin, een jonger zoon uit het graaflijk huis van Teisterband, die als medepligtig aan den moord van Floris den Zwarten, broeder Dirk VI, Graaf van Holland, door dezen vervolgd wordende, tot boete dit klooster stichtte, waar hij volgens sommigen het overige zijner dagen doorbragt. Hij was gehuwd met eene jonkvrouw van Heusden, aan welke men Bern tot bruidschat medegegeven had. De abdij werd in 1589 door de Spanjaarden, die destijds Heusden belegerden, in brand gestoken, en is sedert verwoest gebleven.
Bern is thans met 55 inwonersbevolkt.

Beverskil of Beversgat, eene der killen van den Biesbosch.

Biebosch, (De) bestaat uit een aantal kleine en groote polders, die als zoovele eilanden door de Merwede en het Hollandsdiep omspoeld worden. In vroegere eeuwen maakte het een heerlijk wel bebouwden goed bevolkt gedeelte van Hollands vasten wal uit; maar in den St. Elizabetsnacht van het jaar 1421 werd deze schoone landouw geheel door de golven bedolven. De hooggezwollene wateren van Maas en Waal werden door eenen geweldigen storm uit het Noordwesten met ontembare woede over dijken en dammen gejaagd; de over alles heenstuivende baren scheurden deze streek van den vasten wal af , deden 100,000 menschen en eene ontelbare menigte vee aller jammerlijkst omkomen, terwijl zij twee en zeventig dorpen geheel overdekten, waar van er 34 nimmer weder tevoorschijn gekomen zijn. Van tijd tot tijd door aanslibbing weder bovenkomende, werd de Biesbosch polderswijze omdijkt, e levert thans uitmuntende bouw- en weilanden op.

Biesheuvel, Gehucht, gem. Wijk en Aalburg, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3. P.D., 10 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur van Wijk.

Bijteskil, Watertje, in het land van Altena, dat omtrent den tol tusschen Woudrichem en de drie Sluizen, 20 minuten ten Z. van Sleeuwijk, zijnen oorsprong neemt, vervolgens, Noordelijk en Oostelijk stroomende, zich in het watertje de Vliet werpt.

Binnenbanne van Sleeuwijk, Polder, gem. De Werken en Sleeuwijk, kant. Heusden,arr.’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K.,8 S.D.)

Binnenbanne van de Werken, Polder, gem. De Werken en Sleeuwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.)

Binnenpolder, gem. Giessen, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M. K., 8 S.D.) Het bestuur berust bij het gemeentebestuur van Giessen.

Binnenpolder, gem. Op- en Neder-Andel, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) Het bestuur over dezen polder wordt door het gemeente-bestuur waargenomen.

Binnenpolder, gem. Rijswijk, kant. Heusden‚ arr. ‘s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) wordt beheerd door eenen president en eenen schout en secretaris.

Binnenpolder, gem. Veen, kant. Heusden‚ arr. ‘s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) bevindt zich onder het toezigt van het gemeente-bestuur van Veen.

Binnenpolder van Aalburg, gem. Wijk en Aalburg, kant. Heusden‚ arr. ‘s-Hertogenbosch, (3 P.D., 10 M.K., 8 S.D.) wordt door eenen president en eenen schout en secretaris bestuurd.

Binnenpolder van Wijk, gem. Wijk en Aalburg, kant. Heusden‚ arr. ‘s-Hertogenbosch, (3 P.D., 10 M.K., 8 S.D.) wordt door eenen president en eenen schout en secretaris bestuurd.

Blaasbalk, Gehucht, gem. Rijswijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur van de hoofdplaats der gemeente, met 62 inwoners.

Bleek, (De) Riviertje in het land van Altena, dat ontstaat uit de vereeniging van den Alm en de Oostkil en zich in de Bakkerskil ontlast.

Bruine Hoekswaard, een der eilanden in den Biesbosch.

Bruine Kil, eene der killen van den Biesbosch.


Crijenvelt, voormals eene Ridderlijke Hofstad, onder Aalburg, gem. Wijk en Aalburg, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, waar het geslacht Spirink van Aalburg zich onthield.

Doeveren of Doveren, Dorpje, gem. Drongelen, Hagoort ,Gansoijen en Doveren, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch, (3 P.D., 10 M.K, 8 S.D.) 1/2 uur ten O. van Drongelen, 3/4 uurs ten W. van Heusden en even zoo ver ten N. van Baardwijk, met eene Gereformeerde kerk en 80 inwoners, zoude, naar sommigen willen, reeds in de zesde eeuw gesticht zijn.
In vroegere tijden moet hier eene schans gelegen hebben, die, in 1605 van de Spanjaarden aangevallen zijnde, door den daperen Overste, Van Panderen kloekmoedig verdedigd werd, zoodat zin wederpartije met bebloede koppen moest aftrekken.
Bij den vreesselijken water vloed van den 18den November 1421, vloeide ook dit dorp geheel onder, waardoor vele ingezetenen hun leven verloren, en anderen groote schade aan have en goed leden. Ook bij den watervloed van Januarij 1809 stroomden hier de landen ten minste acht voeten diep over.
De Franschen, die in 1672 eenen vergeefschen aanslag op Heusden gewaagd hadden, plunderden en mishandelden op eene baldadige wijze de huislieden onder dit dorp, welke den 21sten Junij 1767 nogmaals eenen grooten ramp te verduren hadden, daar een zware hagel het te veld staande koren en gewas, het welk alle hoop op eenen gezegenden oogst gaf, bijna geheel vernielde, terwijl de storm, die den hagel vergezelde, bovendien een huisen eene schuur nederwierp.

Donk, (Den) Schans aan den Biesbosch, 1/2 uur ten W. van Geertruidenberg‚ ter bevestiging dier stad dienende.

Drie Sluizen (De) Gehucht, gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur ten W. van Almkerk, een groot uur ten Z. van Sleeuwijk, aan den straatweg van Breda op Gorcum. Het ontleent zijnen naam van de driesluizen, die hier kortbij elkander liggen, als eene in den Alm, eene in den Oostkil en eene in het Schansgat.

Drongelen, Dorp, gem. Drongelen, Hagoort, Gansoijen en Doeveren, kant. Heusden, arr. Breda,(3 P.D., 10 M. K., 8 S.D.) 1 1/2 uur ten W. van Heusden, 2 1/2 uur ten O. van Geertruidenberg, even zoo ver ten Z. van Woudrichem en 1/2 uur ten N. van Waalwijk, met eene Gereformeerde kerk en 280 inwoners.
In het laatst der 13e eeuw stichtte de Heer Arend van der Sluis hier een kasteel, door hem het Hof van den Einer genoemd.
Bij den verschrikkelijken watervloed van 18 Novemer 1421, toen door eenen doorbraak de geheele Zuid-Hollandschewaard overstroomd werd, vloeide ook dit dorp geheel onder, waardoor vele menschen het leven verloren en andere groote schade aan huis en goed leden. Den 14den en 15den November 1775 had Drongelen wederom veel van eenen hoogen vloed door te staan, daar de meeste buitendijks staande huizen beschadigd werden en men overal dood vee en zelfsmenschen lijken zag aanspoelen. Ook bij den watervloed in Januarij 1809 liep dit dorp niet vrij, als zijnde hier toen onderscheidene woningen en schuren omver gesmeten.
Een andere ramp trof dit dorp op den 21sten Junij 1767, toen een geweldige hagel al het te veld staande koren en gewas bijna geheel vernielde, en des landmans hoop op eenen rijken oogst, die dit jaar allerovervloedigst scheen te zullen zijn, ganschelijk verwoestte, terwijl bovendien nagenoeg in alle woningen de glazen verbrijzeld werden.

Drongelen, Hagoort, Gansoijen en Doeveren, Gemeente, kant. Heusden, arr.’s-Hertogenbosch,(3 P.D., 10 M.K., 8 S.D.) bevattende de dorpen Drongelen en Doeveren, benevens de buurt Hagoort, en de gehuchten Ganooijen en Bruk, telt eene bevolking van 448 personen.

Drongelen, (Het oude Slot van) werd op het laatst der 13e eeuw door Jan II, Hertog van Braband gesticht. Men wil, dat dit het kasteel is, het welk nu nog te Gansoijen gevonden wordt.

Drongelen, (Polder van) gem. Drongelen, Hagoort, Gansoijen en Doeveren, kant. Heusden, arr.’s-Hertogenbosch. (3 P.D., 10 M.K., 8 S. D.)

Drongelsche Zeedijk ’s Lands van Heusden, staat onder het opzigt van eenen dijkgraaf en van eenen secretaris, die tevens penningmeester en waarsman is. Op den 14e en 15e November 1775 stroomde het water zo geweldig over dezen dijk, dat men algemeen‚ den geheelen ondergang van het land van Heusden te gemoet zag, terwijl op sommige plaatsen het water drie voeten hoog op den dijk stond.

Droog-gat, (Het) eene der Killen van den Biesbosch.

Duil, Polder, gem. Emmikhoven en Waardhuizen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) staat met den polder Ganswijk onder eenen dijkgraaf, die tevens secretaris van het dijkbestuur is.

Dussen, Dorp, gem. Dussen, Munster-en Muilkerk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 3 uren ten W. van Heusden, 2 uren ten N. W. van Waalwijk, even zoo ver ten Z. van Woudrichem en op eenen gelijken afstand Oostwaarts van Geertruinberg, met een gemeentehuis, eene Gereformeerde, eene Roomschekerk en 920 inwoners.

Dussen-Gantel, Riviertje in het land van Altona, dat 20 minuten ten N. van Waspik uit de Oude Maas voortkomt, voorts Noordwaarts aanstroomt tot bij den Romegatschendijk, alwaar het, westwaarts vloeijende, den naam van Scheisloot aanneemt, onder welken naam het 1/2 uur ten N. van Raamsdonk weder in de Oude Maas valt.

Dussen-Muilkerk, zie Muilkerk.

Dussen, Munster en Muilkerk, Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogbosch, (3 P. D., 11 M.K., 8 S.D.) bevattende in het dorp Dussen en de buurten Munster-en Muilkerk, eene bevolking van 1870 personen. Deze gemeente levert grasrijke weilanden en vruchtbare bouwlanden op.

Dussen-Munsterkerk, zie Munstekerk.

Dussen-Munsterkerksche of Zuid-Hollandsche Polder, gem. Dussen, Munster en Muilkerk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., (8 S.D.) staat onder het opzigt van eenen dijkgraaf, en eenen penningmeester.

Dussen-Noordevelt, Polder, gem. Dussen, Munster en Muilkerk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) wordt bestuurd door twee leden en eenen president, die tevens penningmeester is.

Dussen-Zuidevelt, Polder, gem. Dussen, Munster- en Muilkerk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.,) staat onder het beheer van twee leden en eenen president, die tevens penningmeester is.

Eethen of Eeten, Dorp, gem. Heesbeen, Eethen en Genderen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 10 M.K., 8 S.D.)1 1/2 uur ten W van Heusden, 2 1/2 uur ten Z. van Woudrichem en 3 uren ten O. van Geertruidenberg, met eene Gereformeerde kerk en 260 inwoners, van welke velen zich met de vlasteelt generen.
Bij den verschrikkelijken watervloed van 18 November 1421, toen door eenen doorbraak de geheele Zuid-Hollandsche Waard overstroomd werd, vloeide ook dit dorp geheel onder, waardoor vele ingezetenen hun leven verloren en andere groote schade aanhave en goed leden. Bij de overstrooming, die in Louwmaand 1809 het Land van Heusden teisterde, bezweken hier achttien huizen met het schoolgebouw voor de kracht des Waters.
Nog eenen anderen ramp had dit dorp op den 21sten Junij 1767 te verduren, wanneer een geweldige hagel, des landmans zoo gegronde hoop op eenen rijken oogst eensklaps vernietigde, daar bijkans al het te veld staande koren en gewas verpletterd werd, terwijl de storm, die den hagel vergezelde, in nagenoeg alle woningen de glazen verbrijzelde.

Eethen, (Polder van) gem. Heesbeen, Eethen en Genderen, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch,(3 P.D.,10 M. K., 8 S.D.) staat onder het opzigt van het gemeente-bestuur van Heesbeen, Eethen en Genderen.

Eijerwaard, een der eilanden in den Biesbosch.

Eikenstein, voormaals een Adelijk huis, thans eene boerenwoning, gem. Wijk en Aalburg, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch.

Einer, (Het Hof van den) Slot of Kasteel, te Drongelen, gem. Drongelen, Hagoort, Gansoijen en Doeveren, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, dat in het laatst der 13e eeuw door den Heer Arend van der Sluis aldaar gesticht werd.

Emmikhoven, Dorp, gem. Emmikhoven en Waardhuizen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosoh, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 3 uren ten N.W. van Heusden, 1 1/2 uur ten Z. van Woudrichem, 2 1/2 uur ten N.O. van Geertruidenberg en 1 uur ten N. van Dussen, aan de rivier de Alm, met eene Gereformeerde kerk en 500 inwoners.

Emmikhoven en Waardhuizen, Gemeente, kant. Heusden, arr.’s-Hertogenbosch, (3 P D., 11 M.K., 8 S.D.) bevat de dorpen Emmikhoven en Waardhuizen. Men heeft in deze gemeente eene Gereformeerde kerk en 977 inwoners.

Eng-Giessen, Gehucht, gem. Giessen, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S. D.) 1/4 uurs ten Z.W. van Giessen.

Gansoijen, Gehucht, gem. Drongelen, Hagoort, Gansoijen en Doeveren, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch, (3 P.D., 10 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur ten Z. van Drongelen, 1 1/2 uur ten Z. W. van Heusden, 3 uren ten Z.O. van Woudrichem en 3 1/2 uur ten O. van Geertruidenberg. Men ziet hier een kasteel, dat voor het oude slot van Drongelen gehouden wordt, en door Jan II, Hertog van Braband, op het laatst der 13e eeuw zou de gesticht zijn.

Ganswijk, Polder, gem. Emmihhoven en Waardhuizen, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) staat gezamenlijk met den polder Duil, onder het bestuur van eenen dijkgraaf, die tevens secretaris is

Gantel, (De Dussen) zie Dussen-Gantel.

Gantel, (De vierbansche) zie Vierbansche Gantel.

Gat van den Hardenhoek (Het) eene der Westelijkste killen van den Biesbosch.

Gat van Kielen, (Het) vaarwater ten N. van den Biesbosch, dat Zuid-Holland van deze provincie scheidt, en waardoor men van de Groote Westkil naar het Hollands diep stevent.

Gat van het Steenen Kaaitje, (Het) eene der Oostelijke killen van den Biesbosch.

Gat, (Bevers-), zie Beverskil.

Gelij-Gat, (het) eene der killen van den Biesbosch.

Genderen, Dorp, gem. Heesbeen, Eethen en Genderen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 10 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur ten N.W. van Heesbeen, 1 uur ten W. van Heusden, 3 uren ten Z.O. Woudrichem, 4 uren ten N.O. van Geertruidenberg, met eene Gereformeerde kerk. Er zijn hier vele hennip- en hopakkers. Men telt er 220 inwoners.
Omtrent dit dorp bestaat er eene overlevering, dat men in oude tijden aldaar eene stad heeft willen aanleggen, waartoe men eenigen grond meent te vinden, in de regte en breede straten, die op een groot plein uitloopen. Men vond hier vroeger ook de adelijke hofstad Luitendaal, van welke nog een overblijfsel, in eene kleine boerenwoning onder dien naam, aanwezig is.
Bij den verschrikkelijken watervloed van 18 November 1421, toen door eenen doorbraak de geheele Zuid-Hollandsche Waard onderliep, vloeide dit dorp ook ganschelijk onder waardoor vele menschen hun leven verlorenen andere groote schade aan huis en have leden. Eene andere ramp trof dit dorp den 21sten Junij des jaars 1767, toen een vreesselijke hagel eensklaps de blijde verwachting der landlieden voor een groot gedeelte deed verdwijnen‚ daar al het te veld staande koren en gewas nagenoeg geheel verpletterd werd, terwijl bovendien in bijna alle woningen van dit dorp de glazen verbrijzeld werden.

Genderen, (Polder van) gem. Heesbeen, Eethen en Genderen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertoenbosch,(3 P.D., 10 M.K., 8 S.D.) staat onder het opzigt van eenen polderschout.

Giessen, Dorp, gem. Giessen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D) 2 1/2 uur ten N. W. van Heusden, 1 uur ten Z. O. van Woudrichem, 3 uren ten N. van Waalwijk en 4 uren ten N.O. van Geertruidenberg, aan den Maasdijk, met eene Gereformeerde kerk en 200 inwoners. Er wordt hier jaarlijks eene beroemde paardenmarkt gehouden.

Giessen, Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S. D.) bevattende, behalve het dorp Giessen, de gehuchten Eng-Giessen, en Steenenheuvel. In deze gemeente treft men goede uiterwaarden, schoone vruchtboomen en welige graanakkers aan. Er is eene Gereformeerde kerk, en men telt er 355 inwoners.

Giessen, (Eng-), zie Eng-Giessen.

Groote West-Kil, (De) Vaarwater ten N. van den Biesbosch, dat Zuid-Holland van Noord-Brabant scheidt en waardoor men uit de Merwede naar het Gat van Kielen stevent.

Hagoort of Hagoord, Buurt, gem. Drongelen, Hagoort, Gansoijen en Doeveren, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch. (3 P.D., 10 M.K., 8 S. D.) 1 uur ten W. van Drongelen, 2 uren ten O. van Geertruidenberg, 1/2 uur ten Z. van Meeuwen, 1 uur ten N.W. van Waalwijk, aan de Oude Maas, behoorde voorheen kerkelijk onder Esch.

Heesbeen, Dorp, gem. Heesbeen, Eethen en Genderen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch,(3 P. D., 10 M.K., 8 S.D) 1/4 uurs ten W. van Heusden, 2 uren ten N.O. van Waalwijk, 4 uren ten Z.O. van Woudrichem en 5 uren ten O. van Geertruidenberg, aan eenen met boomen beplanten rijweg, met eene Gereformeerde kerk en 400 inwoners. Te voren stond onder dit dorp een fraai kasteel, dat in 1589 de Spanaarden, die toen Heusden belegerd hadden, in brand staken; het werd naderhand wel weder opgebouwd, maar later vervallen zijnde, heeft het nog een overblijfsel nagelaten in het zoogenaamde Slot aan de Oude Maas. In 1672 rigtten de Franschen, die eenen vergeefschen aanslag op Heusden gewaagd hadden, bij hunnen terugtogt, hier groote baldadigheden aan, zoo door plundering als mishandeling van vreedzame huislieden. Een andere ramp trof dit dorp den 21sten Junij 1767, toen een geweldige hagel de hoop des landmans op eenen gezegenden oogst eenklaps bijna geheel vernietigde, daar al het te veld staande koren en gewas verpletterd werd, terwijl de hagelsteenen in nagenoeg alle woningen de glazen verbrijzelden.

Heesbeen, Eethen en Genderen, Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 10 M.K., 8 S.D.) bevattende de dorpen Heesbeen, Eethen en Genderen. Men heeft in deze gemeente drie Gereformeerde kerken en eene bevolking van 877 personen.

Heesbeen, (Polder van) gem. Heesbeen, Eethen en Genderen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 10 M.K., 8 S. D.) staat onder het opzigt van het gemeente-bestuur van Heesbeen, Eethen en Genderen.

Heusden, Kanton, arr. ’s-Hertogenbosch, heeft eene bevolking van 17574 personen, in de volgende negentien gemeenten: Heusden, Herpt en Bern, Oudheusden, Elshout en Hulten, Hedikhuizen, Bokhoven, Werkendam, De Werken en Sleeuwijk, Op- en Neder-Andel, Giessen, Rijswijk, Veen, Almkerk en Uitwijk, Emmikhoven en Waardhuizen, Woudrichem en Oudendijk, Wijk en Aalburg, Dussen, Munster- en Muilkerk, Meeuwen, Hillen en Babilonienbroek, Drongelen, Hagoort, Gansooijen en Doveren, Heesbeen, Eethen en Genderen.
Het bevat 6210 bund. bouwland. 10173 bund. weiland. 3066 bund. hakhout. 73 bund. Opgaand hout. 442 bund. Woeste grond. Uitmakende te zamen 19964 bunders.

Heusden, (Het Land van) was voorheen een Drostambt op zich zelven, dat tot de provincie Holland behoord; hetzelve werd bepaald ten N. door de Maas, die het van de Bommelerwaard scheidde, ten O. en Z. door de Meijerij van ’s-Hertogenbosch en ten W. door het land van Altena. In 1317 ontstond er over dit land een geschil, tusschen Jan III, Hertog van Braband, en Willem III, Graaf van Holland, bij uitspraak van den Graaf van Gulik‚ aan wien die beslissing overgelaten was, werd het aan eerst genoemden toegekend. Die Hertogen bleven alzoo in het bezit der Operheerschappij over deze heerlijkheid, tot dat een hunner, Wenceslaus, al zijn regt op dezelve, in 1357, aan Willem V, Graaf van Holland afstond, en sedert is het altoos aan dit Graafschap verbleven, totdat Lodewijk Napoleon, gedurende zijn kortstondig bestuur, het gedeeltelijk aan het departement Braband – zoo als destijds Noord-Braband genoemd werd - toevoegde‚ waarbij het vervolgens door ’s lands Staten geheel ingedeeld werd.
Het land van Heusden bevatte, behalve de stad van dien naam, zeventiend orpen‚ die in boven en beneden dorpen werden onderscheiden.
De bovendorpen waren: Engelen,Vlijmen, Honsoirt of Onzenoorcl, Hedikhuizen, Herpt, Oudheusden, waaronder Elshout, Hulten en Baardwijk
De benedendorpen waren: Heesbeen, Genderen, Doeveren, Drongelen, Eethen, Meeuwen, Babijlonienbroek, Veen, Wijk en Aalburg, zoodat het een gedeelte van de tegenwoordige kantons Heusden en Waalwijk, en een zeer klein gedeelte van het kanton ’s-Hertogenbosch besloeg.
De bevolking beloopt thans ruim 13000 zielen. Tegenwoordig is het een markgraafschap, waartoe het bij dispositie van Z. M. in Julij 1815verheven is, ter gunste van den Schotschen Edelman Ricahrd Trenck le Poer, Graaf van Clancarty.
Meermalen stond dit land aan overstroomingen ten doel, waarvan de voornaamste zijn, die van de jaren 1421, 1552, 1571, 1579, 1580, 1595, 1610, 1614, 1740, 1757, 1795, 1799 en 1809.

Hill, Dorp, gem. Meeuwen, Hill en Babilonienboek, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11. M.K., S.D.) 1/2 uur ten N. van Meeuwen, 2 uren ten W. van Heusden, even zoo ver ten Z. van Woudrichem en 3 uren ten O. van Geertruidenberg, met eene Gereformeerde kerk.

Hilsche Polder, gem. Meeuwen, Hill en Babijlonienbroek, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) staat onder het toezigt van eenen president.

Houweningen, twee der Noordelijkste eilandjes van den Biesbosch, waarvan het meest Zuidwaarts gelegene tot deze provincie behoort. Men wil dat voor den St. Elizabethsvloed van het jaar 1421 hier een dorp van dien naam gestaan hebben.

Keizerswaard, Eiland in den Biesbosch, kant. Heusden, arr. ’s Hertogenbosch.

Kielen, (Het Gat van) zie Gat van Kielen.

Kievitswaard, Eiland in den Biesbosch, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch.

Kurenpolder, (De Oude), zie Oude Kurenpolder.

Luitendaal, voormalige ridderlijke Hofstad onder Genderen, gem. Heesbeen, Eethen en Genderen, kant.Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, van welke nog een overblijfsel in eene kleine boerenwoning onder dien naam te vinden is.

Maas, (De) Rivier, die bij het dorp Meuse en Bassigny, in het Vosgische gebergte ontspringt, na Neufchateau, Commercy, Verdun, Stenay en Mouson bespoeld te hebben, ter regterzijde de Chier opneemt, langs Sedan en Mézières stroomt, alwaar zij ter regterzijde de Semoy ontvangt, langs Charleville en Givet kabbelende, bij het dorp Hastière, in het Naamsche, Belgie indringt, bij het dorp Anseremme boven Dinant, de Lesse ter regterzijde ontvangt, stroomende voorts door Dinant en Namen, waar zij bijna 600 voet breed is en links de Sambre opneemt; door Hoey waar zich links de Mehagne en regts de Hoyoux met haar vereenigen; doorLuik waarzij regts de Ourthe ontvangt; door Maastricht waar zich links de Jecker in haar ontlast; langs Roermond, waarzij de Roer opneemt; voorbij Venlo bij het dorpje Maashees, tegen deze provincie stuit, welke zij vervolgens eerst van Limburgen later van Gelderland en Zuid-Holland scheidt, terwijl zij de Noord-Brabandsche steden: Grave, Ravestein, Megen, Heusden en Woudrichem bespoelt, bij welke laatste stad zij zich met de Waal vereenigende, den naam van Merwe aanneemt, dien zij tot voorbij Dordrecht draagt. Hier zich gedeeltelijk in den Biesbosch ontlastende, herneemt zij haren naam van Maas weder; ontvangt voorts bij Krimpen de Lek, en stroomt voorbij Rotterdam, Schhiedam, Vlaardingen, Maassluis en Brielle, in de Noord-Zee; terwijl drie andere harer armen de eilanden IJsselmonde, Voorne, Beijerland, Overflakkee en Goeree van het vaste land afscheiden, en tusschen laatst gemeld eiland en Hellevoetsluis in zee vallen, of zich met de Schelde vereenigen.

Maas, (De Hediksche) zie Hediksche Maas.

Maas, (De Oude) zie Oude Maas.

Meeuwen, Dorp, gem. Meeuwen, Hill en Babilonienbroek, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch,(3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 2 uren ten W. van Heusden, even zoo ver ten N. O. van Geertruidenberg en op eenen gelijken afstand ten Z. van Woudrichem, met een kasteel, dat aldaar ten jare 1334 door den Heer Jan van Drongelen, destijds ook Heer van Eethen en Meeuwen gebouwd was, eene Gereformeerde kerk en 175 inwoners, die veel hop, vlas en hennip kweeken, alsmede groote verzendingen van hooi, rijs en teenen doen.
Bij den verschrikkelijken watervloed van 18 Novemer 1421, toen door eene doorbraak de geheele Zuid-Hollandsche Waard onderliep, vloeide ook dit dorp geheel onder, waardoor vele der inwoners hun leven verloren en andere groote schade aan have en goed leden. Toen de overstrooming in Januarij 1809 ook deze streken teisterde, werden hier tien huizen geheel vernield en twintig andere onbewoonbaar. Nog eene andere ramp trof dit dorp door eenen zwaren hagel, die op den 21ste Juni des jaars 1767 een groot gedeelte van het te veld staande koren en gewas verpletterde, en alzoo de gegronde hoop van den landman op eenen rijken oogst eensklaps vernietigde, terwijl bovendien in onderscheidene woningen van dit dorp de glazen verbrijzeld werden.

Meeuwen, Hill en Babiolnienbroek, Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) bevat de drie dorpen Meeuwen, Hill en Babilonienbroek, men heef ter drie Gereformeerde kerken en eene bevolking van 761 personen.

Meeuwensche Polder, (De) gem. Meeuwen, Hill en Babilonienbroek, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K.‚ 8 S.D.) staat onder het bestuur van eenen president.

Meeuwensche Zeedijk, (De) gem. Meeuwen, Hill en Babilonienbroek, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, staat onder het toezigt van eenen dijkgraaf.
Op den 14den en 15den November 1775 stroomde het water zoo geweldig over dezen dijk, dat men algemeen den geheelen ondergang van het Land van Heusden te gemoet zag, terwijl op sommige plaatsen het water drie voeten hoog op den dijk stond.

Middelwaard, Eiland in den Biesbosch, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch.

Muggenschans, (De) lag tijdens den tachtigjaren oorlog omtrent het veer te Sleeuwijk, later is zij echter geslecht, zoodat er thans geen spoor meer van te vinden is.

Muggewaard, (De) Eiland in den Biesbosch, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch.

Muilkerk, Buurt, gem. Dussen, Munster- en Muilkerk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur ten N.W. van Dussen, 1 uur ten Z. van Waardhuizen en 3 uren ten N.O. van Geertruidenberg.

Munnikhof, Boeren woning onder Wijk, gem. Wijk en Aalburg, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch, is een overblijfsel van een klooster der Tempelieren(*), dat een groot en heerlijk gebouw moet geweest zijn, en in 1313, toen de orde uitgeroeid werd, vernietigd is. De dikke muren van dit gebouw toonen nog deszelfs oorspronkelijke bestemming aan.

Munsterkerk, Buurt, gem. Dussen, Munster- en Muilkerk, kant. Heusden, arr. s’-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1/4 uurs ten Z. van Dussen, 3/4 uurs ten W. van Meeuwen en 2 1/2 uur ten N.O. van Geertruidenberg.

Munsterkerksche-polder, (De) zie Dussen-Munsterkerksche of Zuid-Hollandse Polder.

Neder-Andel, Dorp, gem. Op- en Neder-Andel, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur ten N.W. van Op-Andel, even zoo ver ten Z.O van Giessen en 3/4 uurs ten O. van Uitwijk, niet onbevallig aan den Maasdijk gelegen.
Te voren was hier eene Gereformeerde kerk, van welke echter thans niets meer dan eenig muurwerk en de toren met zijne gemetselde spits te zien zijn. Men telt er 250 inwoners.

Nelis-Mannenwaard, Eiland in den Biesbosch, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch.

Nieuwe Gat, (Het) of de Nieuwe Kil, eene der killen van den Biesbosch.

Nieuwe Kil, (De), zie Nieuwe Gat.

Nieuwendijk, Gehucht, gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11. M.K., 8 S.D.) 1/2 uur van Almkerk

Oostkil, (De) aldus wordt ook genoemd een gedeelte der Bakkerskil, dewijl deze de oostelijkste aller killen van den Biesbosch is.

Oost-Kille, (De) Watertje, dat bij Woudrichem zijnen oorsprong nemende, eerst westelijk, naderhand zuidwaarts stroomt en zich 3/4 uurs bewesten Almkerk in den Alm ontlast.

Op-Andel, Dorp, gem. Op- en Neder-Andel, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur ten Z.O. van Neder-Andel, 1 uur ten W. van Veen, op eenen gelijken afstand ten O. van Uitwijk en even zoo ver ten N. van Babilonienbroek, niet onbevallig aan den Maasdijk gelegen, met eene Gereformeerde kerk en ongeveer 400 inwoners.

Op-den-Berg, zie Aalburg.

Op- en Neder-Andel, Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S. D.) bevat de dorpen Op-Andel en Neder-Andel. Men heeft in deze gemeente eene Gereformeerde kerk en eene bevolking van 638 zielen.

Oude Kuren-Polder, (De) gem. Raamsdonk, kant. Oosterhout, arr. Breda, (3 P.D., 4 M.K., 9 S.D.) staat met den Binnenpolder van Raamsdonk gecombineerd met Waspik den Nieuwen Polderen den Sandoelschen Polder, onder het dijkbestuur van Raamsdonk, bestaande uit eenen dijkgraaf en eenen secretaris.

Oude Maas, (De) dus noemt men het water, dat nog den ouden loop der Maas aanwijst, en van Heusden af door het Land van Heusden, langs de dorpen Heesbeen, Doeveren en Drongelen heen stroomt, vervolgens ten Z. van het Land van Altena vloeijende, zich in den Biesbosch ontlast.
Het collegie van Maasgraaf en Heemraden van de Oude Maas, dat te Heusden vergadert, bestaat uit eenen dijkgraaf, zes leden en eenen penningmeester, die tevens waarsman is.

Oudendijk, Gehucht, gem. Woudrichem en Oudendijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur ten W. van Woudrichem 3/4 uurst en N.W. van Rijswijk, 1 uur ten Z.O. van Sleeuwijk en even zoo ver ten N. van Uitwijk, met 245 inwoners.

Ouden-Doorn, Polder, gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch ( 3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) staat, met de polders Uppel en Zandwijk, onder het bestuur van eenen schout en secretaris.

Oud Maasje, (het) dus noemt men ook wel het smalste gedeelte der Oude Maas.

Postel, (De) Gehucht gem. Someren, kant. Asten, arr. Eindhoven, (4. P.D., 28 M.K., 4 S.D) 1/2 uur ten Z. van Someren, 1 1/2 uur ten Z.W. van Asten, 2 uren ten N.O. van Sterksel en 1 1/2 uur van de Limburgsche grenzen.

Rijswijk, Dorpje, gem. Rijswijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.)3 uren ten N. W. van Heusden, 1 uur ten Z.O. van Woudrichem en 3/4 uurs ten N. van Uitwijk aan de Maas, met eene Gereformeerde kerk en 200 inwoners, was reeds in de zevende eeuw bekend, daar Zwiteert, een der eerste verkondigers van het Evangelie, in 698 de kerk aldaar ingewijd heeft.
In 1809 leed dit dorp veel door eene doorbraak van den Maasdijk.

Rijswijk, Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch (3 P.D. 11 M.K., 8 S.D.) bevattende het dorp Rijswijk en het gehucht Blaasbalk. Men heeft in deze gemeente eene Gereformeerde kerk en 262 inwoners.

Roo-Bouwe, (Het Huis) onder Sleeuwijk, gem. de Werken en Sleeuwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, 1/2 uur ten Z. van Sleeuwijk en 3/4 uurs ten W. van Woudrichem.

Schansgat, Watertje, in het Land van Altena, dat uit eenen poel, omtrent den tol tusschen Woudrichem en de Drie Sluizen, 1/2 uur ten Z. van Sleeuwijk zijnen oorsprong neemt, vervolgens zuidelijk stroomende, zich omstreeks de Drie Sluizen in den Alm ontlast.

Sleeuwijk, Dorp, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 4 uren ten N.W. van Heusden‚ 1/2 uur ten N.O. van Werkendam en 3 uren ten N. van Geertruidenberg, aan de Merwede, met eene Gereformeerde kerk en 1200 inwoners.
Dit dorp is door het beleg van Gorinchem in 1813 en 1814 bekend geworden.

Steurgat, (Het) eene der meest oostelijke killen van den Biesbosch.

Steenenheuvel, Gehucht, gem. Giessen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch (3. P.D., 11 M.K., 8 S.D) 1/2 van Giessen.

Uitwijk, Dorpje, gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K‚ 8 S.D.) 1 uur ten N.O. van Almkerk, 3 uren ten N.W. van Heusden, 1 uur ten Z. van Woudrichem en even zoo ver ten N. van Hill.

Uitwijk, (Polder van) gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch, (3. P.D., 11 M.K., 8 S.D.) staat onder het bestuur van eenen dijkgraaf.

Uppel, Polder, gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ‘s-Hertogenbosch, (3. P.D., 11 M.K., 8 S.D.) staat met de polders Zandwijk en Ouden Doorn onder het bestuur van eenen schout en eenen secretaris.

Uppelschen-Dijk, Gehucht, gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3. P.D., 11 M.K., 8 S.D) 1/2 uur van Almkerk.

Uppelschen-Hoek, Gehucht, gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3. P.D., 11 M.K., 8 S.D) 1/4 uurs van Almkerk.

Veen, Dorp, gem. Veen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1 uur ten N. van Heusden, 1 1/2 uur ten Z.O. van Woudrichem, 3 1/2 uur ten N.O. van Geertruidenberg, zeer lief aan de Maasgelegen, welker overzijde een fraai uitzigt aan dit dorp oplevert, heeft 721 inwoners en eene vrij groote maar oude kerk, in welke de Gereformeerden hunne godsdienst waarnemen.

Veen, Gemeente, kant. Heusden, ,arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S. D.) bevat niets dan het dorp van dien naam.
Bij de overstrooming in Januari 1809 leden de ingezetenen dezer gemeente eene aanmerkelijke schade aan hunne woningen.

Verlatendijk, Gehucht, gem. Almkerk en Uitwijk kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur van Almkerk.

Vervoorne Polder, (De) gem. Werkendam, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) staat onder het opzigt van eenen dijkgraaf.

Vliet (De) Watertje bij Sleeuwijk, dat uit een meetje zijnen oorsprong neemt, en oostwaarts stroomende zich in de Merwede ontlast.

Waardhuizen, Dorp, gem. Emmikhoven en Waardhuizen, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1/4 uurs ten O. van Emmikhoven, 3 uren ten N.W. van Heusden, 1 1/2 uur ten Z. van Woudrichem. 2 1/2 uur ten N.O. van Geertruidenberg en 1 uur ten N. van Dussen, aan de rivier de Alm met 477 ingezetenen.


Werken, (De) Buurt, gem. de Werken en Sleeuwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 1/4 uurs ten Z.W. van Sleeuwijk, even zoo ver ten N.O. van Werkendam, en 3 uren ten N. van Geertuidenberg, aan de Maas, voorheen stond hier ook eene kerk die sedert eenige jaren schijnt te zijn afgebroken.
Met telt hier 300 inwoners.

Werken, (De) Watertje in het land van Heusden, dat langs de vuurt van dien naam heenstroomt, en bij Werkendam in de Merwe valt.

Werken en Sleeuwijk, (De) Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) bestaande uit de buurt de Werken en het dorp Sleeuwijk, heeft eene Gereformeerde kerk en eene bevolking van 1500 inwoners.

Werkendam, zeer groot en schoon Dorp, gem. Werkendam, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) 4 uren ten N.W. van Heusden, 2 uren ten W. van Woudrichem, en 3 uren ten N. van Geertruidenberg, aan de Merwe, waar deze in den Biesbosch valt, ontleent zijnen naam van eenen dam, die hier vroeger in het watertje de Werken moet gelegen hebben.
Dit dorp, dat in de 17e eeuw bij herhaling eene prooi der vlammen en in 1813 bij het beleg van Gorinchem zeer vermaard geworden is, heeft een gemeentehuis en eene Gereformeerde kerk, welke in 1738 weges de toenemende bevolking veel vergroot moest worden. Thans telt mer er 1380 zielen.

Werkendam, Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) bevattende het dorp Werkendam en eenige verspreid liggende boerenwoningen, heeft eene Gereformeerde kerk en 1411 ingezetenen, meest van het visschen, vogelvangen, houthakken en het aannemen van dijk- en polderwerken levende.

Wijk, aanzienlijk Dorp, gem. Wijk en Aalburg, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D)., 10 M.K., 8 S.D.) 1/2 uur ten N. van Heusden, 2 1/2 uur ten Z. O. van Woudrichem en 4 uren ten N. O. van Geertruidenberg, met eene Gereformeerde kerk, een ruim en luchtig schoolgebouw, en 600 inwoners.
Men meende in vroegere eeuwen deze plaats tot eene stad te houwen, dit plan is echter niet ten uitvoer gebragt, zonder dat de reden blijkt waarom dit niet geschied zijn. De orde der Tempelieren(*) moet hier een groot en heerlijk gebouw, met galerijen omringd, gehad hebben, dat zoowel van buiten als van binnen blijken droeg van den rijkdom zijner stichters. Van dit gebouw vindt men nog een overblijfsel in ene boerenwoning, thans Munnikhof genoemd.
Volgens eene oude overlevering‚ welke alle waarschijnlijkheid voor zich heeft, zoude, toen de Maas nog langs zijne oude bedding vloeide, en het Land van Heusden niet van de Bommelerwaard was afgescheiden, het geheele dorp Aalst, thans in die waard gelegen, onder Wijk behoord hebben.
Bij de geweldigen overstrooming in Januarij 1809 stond het water hier wel zes voet op de landerijen

Wijk, (Het Kasteel van) voormalig Adellijk Huis, gem. Wijk en Aalburg, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, van het welk thans niets meer aanwezig is, zoodat men naauwelijks weet waar het gestaan hebbe.

Wijk en Aalburg, Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 10 M.K., 8 S.D.) bevat de dorpen Wijk en Aalburg, alsmede het gehucht Biesheuvel, met twee Gereformeerde kerken, 1485 inwoners, vruchtbare landerijen en lommerijke‚ wandeldreven.
Men had in deze gemeente vroeger onderscheidene sloten of kasteelen, als het kasteel van Wijk, het slot der Spieringen van Wel, de adellijke huizen‚ Kronenburg, Wijkestein en Eikestein, van welke slechts Kroonenburg nog in zijnen vorigen stand aanwezig is, terwijl men van de beide eerste geen spoor meer vindt, en Wijkestein benevens Eikestein, boerenwoningen geworden zijn.

Woudrichem, door de wandeling meestal Woerkum of Workum genoemd, Stadje, gem Woudrichem en Oudendijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K, 8 S.D.) 3 uren ten N.W. van Heusden, 4 uren ten N.O. van Geertruidenberg en 3 1/2 uur ten N. van Waalwijk, aan de Merwede, waar deze zich met de Maas vereenigt, was eertijds versterkt, later echter in verval geraakt, is het in de‚ jaren 1830 en 1831 door de vrijwillige artilleristen weder in eenen onwinbaren staat gebragt. In de zevende eeuw moet deze stad reeds bestaan hebben, want omtrent het jaar 698 zoude Zwitbert, een der eerste verkondigers van het Evangelie hier te lande, er eene kerk hebben ingewijd. Thans heeft men er eene Gereformeerde kerk, een stadhuis, en 780 inwoners.
In het jaar 1418 werd hier onder bemiddeling van Filips den Goeden, Hertog van Bourgondie, eene vrede gesloten, tusschen Jan van Beijeren, Bisschop van Luik, en Jan IV, Hertog van Braband.

Woudrichem en Oudendijk, Gemeente, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K., 8 S.D.) bevat in het stadje Woudrichem en het gehucht Oudendijk, eene Gereformeerde kerk en eene bevolking van 1024 zielen.

Zandwijk, Polder, gem. Almkerk en Uitwijk, kant. Heusden, arr. ’s-Hertogenbosch, (3 P.D., 11 M.K, 8 S.D.) staat met de polders Uppel en Ouden Doorn onder het bestuur van eenen schout en secretaris.

Zuid-Hollandsche Polder, (De) zie Dussen-Munsterkerksche of Zuid-Hollandsche Polder.



Deze website gebruikt cookies.